Hałas w szkole: jak nauczyciel może chronić swój słuch

⏱️ Szacowany czas czytania: 10 min

Kluczowe wnioski

Dzwonek, korytarz pełen dzieci, piłki w sali gimnastycznej, stołówka w porze obiadu: nauczyciel słyszy to codziennie. Czy to jednak hałas, który wymaga ochrony słuchu, czy raczej uciążliwość, która męczy, ale nie przekracza norm? Ten artykuł zbiera polskie pomiary z klas, korytarzy i sal gimnastycznych i uczciwie odpowiada, kiedy w szkole mają sens zatyczki do uszu do pracy, a kiedy nie.

Informacja ogólna, nie porada medyczna. Poziomy z badań opisują konkretne szkoły i nie zastępują pomiaru na twoim stanowisku. Pytania o własny słuch lub głos omów z lekarzem medycyny pracy albo laryngologiem. Hałas generowany przez uczniów i jego wpływ na dzieci to osobny temat, o którym piszemy w dziale ochrona słuchu dla dzieci.

Ile hałasu jest w szkole? Pomiary z polskich szkół

Najlepiej opisane są wyniki Centralnego Instytutu Ochrony Pracy (CIOP-PIB): ankieta wśród 187 nauczycieli i pomiary hałasu na stanowiskach pracy w trzech szkołach podstawowych w Warszawie (Augustyńska i in., Bezpieczeństwo Pracy – Nauka i Praktyka 2/2012). Hałas wskazało jako główne źródło uciążliwości 88,2% ankietowanych, a za najbardziej dokuczliwy uznali go na korytarzu podczas przerwy (83,5%).

Jak czytać tabelę: to poziomy w czasie, gdy nauczyciel przebywa w danym miejscu, a nie przez całą zmianę. Szczytowy poziom C opisuje krótkie piki, takie jak trzask drzwi, okrzyk czy gwizdek. Wartości ze szkół podstawowych; w szkołach ponadpodstawowych CIOP podaje średnio o ok. 5–6 dB niższe.

Czy to przekracza próg działania 80 dB i NDN 85 dB?

Przepisy o hałasie w pracy liczą dawkę odniesioną do dnia lub tygodnia, a nie pojedynczy pomiar w sali. Polskie normy to próg działania 80 dB (pracodawca udostępnia ochronniki) i NDN 85 dB, obok 115 dB maksymalnego poziomu A i 135 dB szczytowego poziomu C (rozporządzenie w sprawie NDS i NDN). Szczegóły opisaliśmy w tekście o tym, jakie są normy hałasu w pracy.

Po przeliczeniu na tydzień pracy poziom ekspozycji nauczycieli w badaniu CIOP-PIB wyniósł: 66,1–75 dB dla nauczycieli klas i przedmiotów, 71,6–77,2 dB dla świetlicy i 72,3–78,2 dB dla nauczycieli wychowania fizycznego. Wszystkie wartości są poniżej 85 dB, więc autorzy ocenili ryzyko trwałych ubytków słuchu jako małe. Dodali jednak, że przy poziomach powyżej 80 dB na korytarzach podczas przerw i w salach gimnastycznych nie można wykluczyć ryzyka uszkodzeń słuchu, na przykład u nauczycieli wf i osób nadwrażliwych na dźwięki. To wniosek o populacji nauczycieli, a nie o tobie: o własnym słuchu rozmawiaj z lekarzem.

Sala gimnastyczna, świetlica, stołówka: gdzie hałas jest największy

Dla większości nauczycieli hałas w szkole jest przede wszystkim uciążliwy: zmęczenie, rozdrażnienie i trudność z koncentracją zgłaszało ponad 90% ankietowanych, a 59,6% łączyło hałas z problemami z głosem. Prowadzenie lekcji w hałasie zmusza do podnoszenia głosu (mowa nauczyciela w klasach mieściła się w przedziale 65–75 dB). Obciążenie głosu to jednak osobny problem, którego zatyczki do uszu nie rozwiązują, a przy dolegliwościach z gardłem lub głosem potrzebna jest konsultacja lekarska.

Najbliżej progów jest nauczyciel wychowania fizycznego: sala o twardych ścianach, piłki, gwizdki i dziesiątki głosów. Pomiary CIOP-PIB dały tam 79,2–80,9 dB średnio, ze szczytami do 111 dB(C). Zatyczki nie zastąpią tu rozwiązań zbiorowych: pochłaniacze dźwięku na ścianach i suficie, mniejsze grupy i sygnały wizualne zamiast gwizdka.

Lekcje muzyki i próby zespołu

Najwyższe dawki w badaniach dotyczą nauczycieli muzyki. W badaniu dozymetrycznym wśród 17 wykładowców uczelni muzycznej (łącznie 200 dni pomiarowych) około jednej trzeciej dziennych ekspozycji przekroczyło zalecany limit 85 dB(A), a średnia wyniosła 81 dB(A) przy zakresie 60–95 dB(A). Najwięcej do dawki wnosiły próby zespołów, ćwiczenie własne i występy, a zajęcia w klasie i praca administracyjna prawie nic (Assessment of occupational personal sound exposures for music instructors, J Occup Environ Hyg 2021). To uczelnia, a nie szkoła podstawowa, ale mechanizm jest ten sam: liczy się, ile godzin dziennie trwa głośna próba. Przy pracy z zespołem dętym lub perkusją warto zmierzyć poziom na swoim stanowisku.

Zwykła lekcja: dlaczego zatyczki mogą izolować za bardzo

Zatyczki do uszu to nie ochrona na każdą zmianę. Według zaleceń CIOP-PIB opartych na normie PN-EN 458 poziom dźwięku pod ochronnikiem nie powinien przekraczać 80 dB, ale też nie powinien spadać poniżej 65 dB, bo zbyt duże tłumienie daje poczucie izolacji i utrudnia komunikację (zasady doboru ochronników słuchu, CIOP-PIB). W klasie, gdzie jest 66–74 dB, ochronnik tłumiący o ok. 24 dB zostawiłby pod sobą poniżej 50 dB. Nauczyciel musi słyszeć uczniów, więc w takich warunkach zatyczki do pracy zwyczajnie nie mają zastosowania.

Co zrobić najpierw: rozwiązania zbiorowe

CIOP-PIB zwraca uwagę, że poziom hałasu na korytarzach zagranicznych szkół podstawowych jest średnio o ok. 20 dB niższy niż w polskich, a w klasach z adaptacją akustyczną jest ciszej. Kolejność jest więc taka sama jak w przepisach o hałasie: najpierw źródło i otoczenie, potem środki ochrony indywidualnej. W szkole to zwykle adaptacja akustyczna sal, ograniczenie liczby osób, zasady zachowania na korytarzu, dzwonek o niższym natężeniu, wyciszone miejsca w pokoju nauczycielskim. Podobne wnioski dotyczą pracy biurowej, o czym piszemy w tekście o tym, jak zredukować hałas w biurze.

Kiedy zatyczki do uszu mają sens w szkole

Zatyczki lub stopery do uszu do pracy rozważ tam, gdzie pomiar lub dozymetr pokazuje stały hałas od ok. 85 dB(A): przy wielogodzinnych próbach zespołu, w szkolnych warsztatach z maszynami (poziomy narzędzi zebraliśmy w tekście o tym, ile decybeli mają maszyny i narzędzia) albo na wydarzeniach z nagłośnieniem. W takich miejscach sprawdza się pasywny, wielorazowy WorkPRO (SNR 24 dB, 124 zł) z hipoalergicznego silikonu, badany według PN-EN 352-2 (PZT GmbH), o wartościach H 24 / M 21 / L 19. Wszystko cichnie o ok. 24 dB, a głośny sygnał jest nadal słyszalny dlatego, że jest głośny. WorkPRO nie jest filtrem do rozmowy: przy rozmowie z uczniami zatyczki trzeba wyjąć, a przy hałasie poniżej ok. 85 dB(A) nie ma potrzeby ich nosić. Dla bardzo głośnych źródeł stosuje się podwójną ochronę, a WorkPRO ma niski profil i mieści się pod nausznikami. Dobór tłumienia do poziomu hałasu opisujemy w tekście o tym, ile dB ochrony słuchu potrzebujesz.

Dostawa jest darmowa dopiero od 130 zł. Na zakup obowiązuje 40-dniowa gwarancja zwrotu pieniędzy. Zatyczki nie są wyrobem medycznym i nie zastępują konsultacji z lekarzem.

Najważniejsze w skrócie

Hałas na stanowiskach nauczycieli jest w Polsce przede wszystkim uciążliwy: tygodniowa ekspozycja 66–78 dB mieści się poniżej NDN 85 dB. Najgłośniej jest na korytarzu podczas przerwy, w sali gimnastycznej, stołówce i świetlicy (75–85 dB), a najwyższe dawki w badaniach dotyczą prób zespołów muzycznych. Na zwykłej lekcji zatyczki do pracy izolowałyby za mocno. Najpierw rozwiązania zbiorowe, potem ochronniki tam, gdzie pomiar pokazuje stały hałas od ok. 85 dB(A). Źródła: CIOP-PIB 2012, Assessment of occupational personal sound exposures for music instructors 2021, PN-EN 458 w opracowaniu CIOP-PIB, rozporządzenie w sprawie NDS i NDN.